بحث در اين نيست كه مردم در اختيار دين آزادند ( 1 ) ، بحث در اين است كه اگر كسى عملى را بىبرنامه انجام داد ولى مطابق برنامه انجام داد ( 2 ) ، آيا خصوص آن عمل مقبول است يا مقبول نيست ؟ گفتيم كه البته مقبول است : * ( ان الله لايضيع اجر المحسنين ، انّا لانضيع اجر من احسن عملًا ، انى لا اضيع عمل عامل منكم من ذكر او انثى ، فمن يعمل مثقال ذرة خيراً يره . و من يعمل مثقال ذرة شراً يره . ) * و اين گونه كارها كه بدون برنامه صورت مىگيرد ولى مطابق برنامه در مىآيد منحصر است به اعمال برّيه و احسانها و خدمت به خلقها ، تعليمها ، بهداريها ، پرستاريها ، كشف و اختراعها ( 3 ) . اما اعمالى كه بشر بايد انجام دهد و با برنامه انجام دهد منحصر نيست به اين اعمال كه هدايت پيغمبرِ باطن كافى است . اعمال ديگرهست مانند همهء تعبديات و قوانين اجتماعى دينى [ كه ] بدون اخذ برنامه ، انجام صحيح آنها ميسر و ميسور نيست . از اين رو بايد گفت كه اهتداى كامل و نصيب كامل از مجهود خود بردن جز در پرتو دين مقدس اسلام ميسر و ميسور نيست ، ايمان به خدا و قيامت و به نبوت انبيا عموماً و نبوت خاتم الانبياء خصوصاً لازم است . اين است معنى آيهء شريفه كه در شمارهء 14 گذشت : . * ( قولوا امنا با لله و ما انزل الينا و ما انزل الى ابراهيم و اسمعيل و اسحق و يعقوب و الاسباط و ما اوتى موسى و عيسى و ما اوتى النبيون من ربهم لانفرق بين احد منهم و نحن له مسلمون . فان

--> ( 1 ) به عبارت بهتر يكى از تكاليف فطرى و عقلى بشر انتخاب دين و لااقل تحقيق در امر دين است . اين خود يكى از اعمال بشر است كه به حكم عقل مكلف به آن است . انسان به حكم عقل بايد در مقابل اين تكليف و تحقيق تسليم باشد ، تسليم حقيقت . اگر در مقابل اين تكليف تسليم بود و به حقيقت نرسيد معذور است ، اگر عناد ورزيد معذب خواهد شد به حكم اينكه بيان عقلى داشته است چنان كه اصوليين گفته‌اند . ( 2 ) چنان كه بعداً خواهيم گفت مطابق برنامه بودن به اين است كه آن كار هم حسن فاعلى داشته باشد و هم حسن فعلى ، يعنى هم نور معنوى داشته باشد و هم اثر مفيد . ( 3 ) در اين گونه اعمال ، پيغمبر باطنى يعنى عقل كافى است براى ارشاد و هدايت .